جواهر المقال ناميده‌اند و چنان‌كه مصنّف آن تصريح نموده ، روايت منظومى است از همان غياثيهء نجم الدين محمود كه در قفقاز ، توسّط على بن شيخ محمّد بن عبد الرحمن و از براى صاحب دولتى به نام « صدر الدين على » پديد آمده است : « چنين گويد اضعف خلق و انحف انسان ، على بن شيخ محمّد بن عبد الرحمن ، كه چون علم طب ، علمى شريف است و دانستن برخى از آن بر بعضى انام لا بدّ است ، به حكم « العلم علمان ، علم الأبدان و علم الأديان » ، مدّتى مديد در خدمت حكمت كوشيد و هر جا فوايدى يافت ، به مقتضاى « [ قيّدوا ] العلم بالكتاب » در سلك انتظام كشيد تا اگر فسادى در فوايدى از موادى پديد آيد ، به دليل « الطبّ علم بقوانين يتعرّف منه أحوال بدن الإنسان من جهة صحّة [ . . . ] حاصلة و تسترد زايلة ما أمكن » « 1 » ، در ازالت آن كوشد . در سال « ضنا » « 2 » از . . . كه داشت ، به واسطهء نؤب نهب برى و . . . شد . عزايم همّت و دواعى نهمت ديگره باره مصروف بود بر جمع كردن آن . روزگارى در ملك هروم « 3 » در طلب بود ؛ غياثيهء فقيه محمود بن الياس شيرازى - رحمه اللّه - به دست آورد . ذهن عقيم و طبع سقيم از كما هى آن قاصر بود و از حقيقت امور طبيعى فاتر . قسم عملى را از راه انبساط و فرط انحطاط ، نظم گردانيد كه در اين عهد طباع را ميل منظوم بيشتر است . . . و اين مختصر ، مشتمل است بر دو مقالت ؛ مقالت اوّل در بيان معالجاة ( ؟ ) امراض از سر تا قدم ، ظاهرا و باطنا و مقالت دوم در بيان مأكولات و مشروبات ، اختيار و احتراز از چيزهاى زيان‌كار . » بنابراين ، چنان‌كه از عبارات فوق پيداست ، ناظم ، مقالت اوّل غياثيه را به عذر قصور فهم ، فروگذاشته و مقالت دوم را در يك مقاله و مجموع مقالات سوم و چهارم را در مقاله‌اى ديگر ، به نظم كشيده . هرچند نظم مقالهء دوم اصلا شبيه اصل رساله نيست ، امّا

--> ( 1 ) . ر . ك : كشّاف اصطلاحات الفنون . ( 2 ) . « ضنا » به سال 951 ه . ق . اشاره دارد ، امّا در فهرست ميكروفيلمهاى كتابخانهء مركزى دانشگاه به تاريخى كهنتر اشاره رفته . ( 3 ) . شهرى در قفقاز كه بعدا بردع ناميده شد و دار الملك ناحيه بود . ( لغتنامه )